Bestemming onbekend

De Hollandse Schouwburg en Westerbork

In de zomer van 1942 begonnen de massale deportaties van de Nederlandse joden. In veel gevallen was hun eerste stop de Hollandse Schouwburg, waar zij werden verzameld. Vele duizenden wachten hier op hun deportatie. “Gemiddeld bleven ze hier zo’n vijf dagen. Mensen probeerden maar ergens te liggen en sloopte stoelen eruit. De omstandigheden waren vreselijk om nog maar te zwijgen over de stank. Er was wel voldoende voedsel maar er waren alleen boven twee toiletten. Dat was voldoende voor een paar honderd mensen tijdens een schouwburgbezoek maar niet voor dagen lang met zoveel mensen” vertelt Hans van Embden, vrijwilliger bij de Hollandse Schouwburg. Na het verblijf in de Schouwburg was de volgende stop doorgangskamp Westerbork. De omstandigheden in het kamp waren relatief goed. Gezinnen bleven bij elkaar, er was een actief cultureel leven, scholen voor kinderen en een ziekenhuis. Vooral een ding maakte het leven in Westerbork moeilijk en zwaar, de angst voor het transport. In het begin vertrok er twee keer per week, op maandag en vrijdag, een trein. Later werd dat op de dinsdagen. De meeste transporten gingen naar Auschwitz of Sobibor, enkele andere transporten vertrokken in de richting van Bergen-Belsen en Theresienstadt.

De spoorrails in Westerbork
De spoorrails in Westerbork

De treinreis

De treinreis vanuit Nederland duurde gemiddeld drie dagen. Meestal werden de joden met een goederen- of veewagon vervoerd. Soms kwam het voor dat er een personentrein werd ingezet. De omstandigheden in de trein waren erbarmelijk, maar verschilden per transport. Over het algemeen werd er niet voor voedsel en water gezorgd en moesten de mensen het doen met wat ze hadden. Een emmer moest dienst doen als toilet maar was niet toereikend en zorgde voor veel schaamte bij de ‘passagiers’. De stank was al snel niet meer te harden in de overvolle wagon waar geen ventilatie was. Kieren moesten voor wat frisse lucht zorgen. Er was geen plek om te liggen en vaak voor velen ook geen plek om te zitten. Bij sommige transporten  werden de wagons zo erg volgepropt dat mensen alleen met hun armen boven hun hoofd opgetild konden staan. Verklaringen verschillen erg op het gebied van de reis. Soms was het zo erg dat mensen gek werden en hun menselijkheid verloren, door anderen wordt juist verklaard dat iedereen positief bleef en liederen zong. Vaak was dit sterk afhankelijk van waar het transport vandaan kwam en wat de inzittenden al wisten over hun lot. Elie Wiesel schrijft in zijn boek ‘Nacht’ dat jongeren in de wagon seks hadden en dat iedereen door dorst, honger, angst en vermoeidheid langzaam verstand en moraliteit verloor. Bij bijna elk transport overleden mensen, vaak ouderen, zieken, baby’s en jonge kinderen. Na een gruwelijke reis van drie of soms meer dagen waren veel mensen opgelucht eindelijk hun bestemming te hebben bereikt. Die bestemming was echter nog veel gruwelijker.


Hieronder staan enkele (afscheids)briefjes afkomstig uit Westerbork en de treinen. Deze werden door de gleufjes en kleine raampjes gegooid in de hoop dat iemand ze zou vinden en versturen. Sommige van de briefjes zijn nog bewaard gebleven.

We zitten in de trein en gaan heel ver weg. Tot ziens jongens. Groeten van pa en moe en jongens, Bernard

Bernard van Dam, op 10 jarige leeftijd vermoord in Auschwitz

Liefste Jan, Ik ben de groote reis aangevangen. Ja liefste Jan, ’t ging niet anders, ’t was ’t noodlot. Houd je ook flink want ik doe het ook en hoop op een vlug weerziens. De reis gaat werkelijk goed dus. Jan anders weet ik niets meer te schrijven. Denk zoo nu en dan ‘ns aan me. Dag liefste, veel liefs en heel veel zoenen van je Bertha

Bertha Cahn, op 24 jarige leeftijd vermoord in Auschwitz

Mr., Mevr., en beste Monique, Duizendmaal dank voor de pakketjes. Ik vind het heel erg dat ik niet heb kunnen schrijven vanuit Maline. Het was verboden. Helaas zijn we op 20 oktober opgegeven. Ik ben zo blij dat mijn kinderen op een goeie/veilige plek zijn. Als mijn kinderen iets vragen vertel ze dan maar dat we dat alleen zullen doen wanneer we terug komen…We zijn onderweg naar het onbekende. Hartelijke groeten en tot snel, Altenhaus

Izak Altenhaus, op 33 jarige leeftijd vermoord in Auschwitz

brief westerbork1
Een kaart gevonden in Westerbork.
brief westerbork
Meerdere van deze brieven en kaarten worden in het voormalig kamp tentoongesteld

Beste Jan, Even een afscheidsgroet. Wij zijn alle vol moed en vertrouwen, en hopen dat jij je ook zo goed zult houden. Hou je maar sterk wij doen dat ook. Nou Jan nogmaals van het beste en moed. Harlijke gegroet van George

George Cahn, op 28 jarige leeftijd vermoord in midden-Europa

Lieve Sint en Piet, Ik ben heel erg blij met de rol pepermunt en ik geeft u nu het laatste stuk roggebrood voor het paard. Mijn vader is ziek en ik vind het in Westerbork erg naar. Weet u nog van vroeger toen ik nog in Zwijndrecht woonde en dat u mij toen een locomotief met wagens en rails gegeven heeft en ik weet dat u in Barak 66 komt en dan kom ik ook.

Leo Meijer, op 9 jarige leeftijd vermoord in Auschwitz


Hieronder staat een lijst met alle transporten vanuit Westerbork. De datum, bestemming en aantal gedeporteerden staat vermeld. Scroll naar beneden, wellicht geeft de lengte van de lijst een klein beetje een beeld van de massale deportaties.

Transportadministratie

Datum:

Jaar:

Aantal gedeporteerden:

Bestemming:

15 juli 1942 1137 Auschwitz
16 juli 1942 586 Auschwitz
21 juli 1942 1002 Auschwitz
24 juli 1942 1000 Auschwitz
27 juli 1942 1010 Auschwitz
31 juli 1942 1007 Auschwitz
3 augustus 1942 1013 Auschwitz
7 augustus 1942 989 Auschwitz
10 augustus 1942 547 Auschwitz
14 augustus 1942 505 Auschwitz
17 augustus 1942 510 Auschwitz
21 augustus 1942 1003 Auschwitz
24 augustus 1942 551 Auschwitz
28 augustus 1942 608 Auschwitz
31 augustus 1942 560 Auschwitz
4 september 1942 714 Auschwitz
7 september 1942 930 Auschwitz
11 september 1942 874 Auschwitz
14 september 1942 902 Auschwitz
18 september 1942 1004 Auschwitz
21 september 1942 713 Auschwitz
25 september 1942 928 Auschwitz
28 september 1942 610 Auschwitz
2 oktober 1942 1014 Auschwitz
5 oktober 1942 2012 Auschwitz
9 oktober 1942 1703 Auschwitz
12 oktober 1942 1711 Auschwitz
16 oktober 1942 1710 Auschwitz
19 oktober 1942 1327 Auschwitz
23 oktober 1942 988 Auschwitz
26 oktober 1942 841 Auschwitz
30 oktober 1942 659 Auschwitz
2 november 1942 954 Auschwitz
6 november 1942 465 Auschwitz
10 november 1942 758 Auschwitz
16 november 1942 761 Auschwitz
20 november 1942 726 Auschwitz
24 november 1942 709 Auschwitz
30 november 1942 826 Auschwitz
4 december 1942 812 Auschwitz
8 december 1942 927 Auschwitz
12 december 1942 757 Auschwitz
11 januari 1943 750 Auschwitz
18 januari 1943 748 Auschwitz
23 januari 1943 516 Auschwitz
29 januari 1943 659 Auschwitz
2 februari 1943 890 Auschwitz
9 februari 1943 1184 Auschwitz
16 februari 1943 1108 Auschwitz
23 februari 1943 1101 Auschwitz
2 maart 1943 1105 Sobibor
10 maart 1943 1105 Sobibor
17 maart 1943 964 Sobibor
23 maart 1943 1250 Sobibor
30 maart 1943 1255 Sobibor
6 april 1943 2020 Sobibor
13 april 1943 1204 Sobibor
20 april 1943 1166 Sobibor
27 april
27 april
1943
1943
1204
196
Sobibor
Theresienstadt
4 mei 1943 1187 Sobibor
11 mei 1943 1446 Sobibor
18 mei 1943 2511 Sobibor
25 mei 1943 2862 Sobibor
1 juni 1943 3006 Sobibor
8 juni 1943 3017 Sobibor
29 juni 1943 2397 Sobibor
6 juli 1943 2417 Sobibor
13 juli 1943 1988 Sobibor
20 juli 1943 2209 Sobibor
24 augustus 1943 1001 Auschwitz
31 augustus 1943 1004 Auschwitz
7 september 1943 987 Auschwitz
14 september
14 september
1943
1943
1005
305
Auschwitz
Theresienstadt
21 september 1943 979 Auschwitz
19 oktober 1943 1007 Auschwitz
16 november 1943 995 Auschwitz
11 januari 1944 1037 Bergen-Belsen
18 januari 1944 870 Theresienstadt
25 januari 1944 949 Auschwitz
1 februari 1944 908 Bergen-Belsen
8 februari 1944 1015 Auschwitz
15 februari 1944 773 Bergen-Belsen
25 februari 1944 811 Theresienstadt
3 maart 1944 732 Auschwitz
15 maart 1944 210 Bergen-Belsen
25 maart 1944 599 Auschwitz
5 april
5 april
5 april
1944
1944
1944
240
289
101
Auschwitz
Theresienstadt
Bergen-Belsen
19 mei
19 mei
1944
1944
453
238
Auschwitz
Bergen-Belsen
3 juni 1944 496 Auschwitz
31 juli
31 juli
1944
1944
213
178
Theresienstadt
Bergen-Belsen
3 september 1944 1019 Auschwitz
4 september 1944 2087 Theresienstadt
13 september 1944 279 Bergen-Belsen