De joodse buurt in ‘Mokum’: toen en nu!

Toen

joodse wijkIn 1593 vestigden de eerste joden zich in Amsterdam, in het Jiddisch Mokum genoemd. In 1612 was dit een kleine gemeenschap van zo’n 500 mensen. Rond het begin van de oorlog waren dit er 70.000. Dat was meer dan de helft van het totale aantal joden in Nederland. Rond 1900 gingen veel joden in de Plantagebuurt wonen. Deze buurt grensde aan de ‘Jodenhoek’, waar de joden zich in eerste instantie hadden gevestigd. In 1941 raakte bij een vechtpartij een NSB-er gewond. De nazi’s besloten om van een gedeelte van de jodenhoek een joodse, afgesloten wijk te maken. Er werden onder anderen versperringen en wachtposten geplaatst. De Duitsers overwogen om er een getto van te maken, zoals ze dat in vele anderen steden in Europa hadden gedaan. Uiteindelijk zagen ze af van dit plan omdat ongeveer de helft van de bewoners niet joods was en die dan zou moeten verhuizen. In de wijk vonden veel razzi’s plaats. Aan de Plantage Middenlaan stond voor de oorlog de Hollandse Schouwburg. Toen de joden uiteindelijk niet meer naar het theater mochten werd het de Joodse Schouwburg. Hier mochten alleen joodse artiesten optreden voor een uitsluitend joods publiek. Vanaf september 1942 werd deze schouwburg een deportatie centrum. Joden verbleven gemiddeld vijf dagen in de schouwburg alvorens zij werden overgebracht naar kamp Westerbork. In 1943 was de wijk ‘judenfrei’ en waren de meeste Amsterdamse joden op transport gezet. In de hongerwinter werden veel verlaten huizen geroofd en na de oorlog was er niet veel meer van de wijk over.

Nu

De Hollandse Schouwburg anno 2015
De Hollandse Schouwburg anno 2015

70 jaar later herinnert er nog veel aan deze tijd, zoals de Hollandse Schouwburg. Het theater is in 1960 afgebroken maar de hal en verdiepingen bestaan nog. Er is een kleine expositie over de oorlog en de rol van de schouwburg daarin. Daar tegenover staat de IVKO-school. Ernaast zat een creche. Wanneer een gezin opgepakt werd en naar de schouwburg moest werden de kinderen naar de creche gebracht. Zodra de ouders op transport gingen, voegden de kinderen zich bij hun. Medewerkers van de creche, de schouwburg en verzetsmensen hebben veel kinderen in veiligheid gebracht door hen naar onderduikadressen te brengen. Uiteindelijk zijn zo’n 600 baby’s en kinderen op deze manier gered. Walter Suskind, directeur van de Hollandse Schouwburg, heeft hier een belangrijke rol bij gespeeld. Als je de Plantage Middenlaan uitloopt kom je uit bij het Wertheimpark. Hier staat het Auschwitz monument ontworpen door Jan Wolkers. Elke jaar vind hier ook de Auschwitz herdenking plaats. Dit jaar vind deze plaats op 25 januari. Het monument bestaat uit gebroken spiegels. Als je erin kijkt zie je de lucht. Wolkers heeft deze spiegels gebroken omdat na Auschwitz de lucht nooit meer ongebroken zou zijn volgens hem. Als je vervolgens links  afslaat kom je bij de Walter Suskind brug aan de Nieuwe Herengracht.

het 'nooit meer Auschwitz' monument van Jan Wolkers
het ‘nooit meer Auschwitz’ monument van Jan Wolkers

Na de oorlog is de brug naar heb vernoemd ter nagedachtenis aan hem en zijn betrokkenheid bij het redden van een paar honderd kinderen en enkele volwassenen. Suskind zelf kon transport niet voorkomen en is met zijn gezin naar Theresienstadt en later Auschwitz gedeporteerd. Zijn vrouw en dochter zijn daar in de gaskamer vermoord. Suskind zelf overleed waarschijnlijk tijdens een van de dodenmarsen. De Annefrankstraat kruist de Nieuwe Herengracht. Als je de Plantage Middenlaan de andere kant uitloopt kom je bij het welbekende Artis. In de oorlog hebben hier zo’n 300 mensen kunnen onderduiken op de zolders.

Door de gehele wijk vind je nog gebouwen uit die tijd, maar ook veel gedenktekens voor onder anderen de joodse slachtoffers en verzetshelden. De Tweede Wereldoorlog en de Jodenvervolging is nog volop aanwezig in de wijk. Door zelf een wandeling te maken kom je deze plekken zelf tegen!